b_300_300_16777215_10_images_kofr_iman_01.jpg

اساس نیوز: آیا ارتکاب گناه ما را کافر می کند؟ اختلاف در پاسخ به این سوال، زمینه ای برای قضاوت ها و رفتارهای فردی و جمعی متفاوت در میان پیروان دین اسلام را فراهم آورده است. گروهی از پاسخ دهندگان به این پرسش، قضاوت در خصوص ایمان و کفر بندگان را –به رغم ارتکاب گناه- صرفا به قضاوت الهی محول کرده اند و گروهی دیگر، کفر مرتکبین گناه را مسلّم و قطعی دانسته و آنان را تکفیر کرده اند. اما عقیده صحیح اهل سنت و جماعت در این خصوص چیست؟

 

«عمل» در لغت به معنای «فعل»، «تلاش» و «کار» آمده است (1). در اصطلاح نیز «عمل» به فعلی گفته می شود که از سوی جانداران با هدف و قصد مشخصی صادر می شود. با وجود این، معنای «عمل»، اختصاصی تر و معین تر از «فعل» است؛ چرا که «فعل»، ممکن است به هر گونه رفتاری که حتی بدون هدف مشخص از سوی هر جانداری اعم از حیوانات صادر می شود، اطلاق شود، در حالی که «عمل»، تنها به فعل هایی گفته می شود که از سوی انسان و باهدف و مقصد مشخصی صادر می شود. در ارتکاب «عمل»، «قصد» شرط است اما در ارتکاب «فعل»، اینچنین نیست. «عمل»، رفتاری ارادی و منوط به نیت بوده و آگاهانه است اما در «فعل» ممکن است چنین آگاهی و اراده ای موردنظر باشد. از سوی دیگر در ادبیات دینی، کلمه «عمل» معطوف به «امر»، «توصیه» و موضوع انواع ممنوعیت ها نیز آمده است که در نهایت منجر به مجازات یا پاداش خواهد شد. (2). به بیان دیگر، «عمل»، فعلی توأم با تعهد و باور است که اراده و قصد در تحقق آن شرط اساسی دانسته می شود.

 

در قرآن کریم رفتار خوب و صحیح به عنوان «عمل صالح» و رفتار بد و نادرست به عنوان «عمل سوء» آمده است (3). در علم کلام و عقاید نیز مسئله عمل، از حیث «نسبت آن با ایمان و کفر» و مثلا با این پرسش که «آیا عمل جزوی از ایمان است یا خیر؟» مطرح شده است. در تاریخ اسلام، توجه ویژه به رابطه ایمان و عمل، با مناقشات مربوط به «گناه کبیره» و نتایج حاصل از ارتکاب آن، به میان آمده است. بر این اساس و با توجه به نگاه متفاوت مکاتب کلامی و اعتقادی مختلف به مسئله ایمان و عمل، قضاوت آن ها در خصوص ارتکاب «گناه کبیره» و نتایج آن نیز متفاوت بوده است.

 

هر دو مکتب اهل سنت و جماعت، ماتریدیه و اشعری، عمل را جزوی از ایمان نمی دانند. در حالی که خوارج و معتزله بر چنین باوری نبوده و عمل را جزوی از ایمان تلقی می کنند. ابومنصور ماتریدی، عمل را شرطی از شروط ایمان ندانسته اما برای مقبول واقع شدن عمل صالح، ایمان را شرط اساسی می داند (4). به عبارت دیگر، عمل شرط ایمان نیست اما ایمان، شرط عمل است.

 

نیازی به تصریح نیست که بخشی از اختلافات تاریخی و حتی کنونی پیرامون ایمان و تکفیر، از مبحث کلامی «نسبت ایمان و عمل» ناشی شده است. اما من باب نتیجه گیری اینگونه می توان بیان کرد که خارج کردن مسلمین از دایره ایمان به واسطه ارتکاب گناه و تکفیر مسلمانان، از دو حیث (در دو مرحله) نادرست و بی اعتبار است. یکی اینکه اساسا می بایست به تفاوت میان عمل و فعل توجه شود. چرا که ممکن است رفتار برخی از افرادی که مرتکب گناه می شوند (یا واجبات خود را ترک می کنند) از روی قصد و آگاهی نبوده و از روی جهل باشد. مثلا، افرادی قابل تصور هستند که به الله متعال و رسول الله (ص) باور داشته و به حقانیت قرآن کریم و روز معاد معتقد باشند، اما از روی جهل یا نسیان، واجبات خود را ترک کرده و یا نسبت به انجام بخشی از آن ها آگاه نباشند. در این صورت، اساسا عملی آگاهانه و با قصد و نیت قبلی صورت نگرفته است که ملاک تعیین کفر و ایمان مرتکبین آن باشد و در وهله اول، می بایست «عمل» بودن فعل ارتکاب شده ثابت شود.

 

اما در مرحله دوم، حتی ارتکاب آگاهانه عمل سوء تا زمانی که از انکار «سوء بودن آن عمل» ناشی نشود (مرتکب عمل گناه، آن را به این خاطر که عملی سوء و گناه نمی داند، آگاهانه مرتکب نشده باشد) موجب خروج از دایره ایمان نخواهد شد. به عبارت دیگر، اگر افرادی مرتکب عمل گناه شوند، در حالی که بر گناه بودن آن عمل بر اساس شریعت الهی باور داشته باشند (شریعت الهی را انکار نکنند و معترف سوء بودن کرده خود باشند) باز هم، همچنان مؤمن محسوب شده و از دایره اسلام خارج نیستند. البته، این قضیه، نفی کننده عقوبت الهی در رابطه با ارتکاب ارادی آن عمل گناه نیست.

 

در عقیده اهل سنت و جماعت، باور به تفکیک عمل گناه از ایمان، حتی در قضیه «فسق» نیز مشهود است. همان طور که اشاره شد، خوارج، مرتکبین هر نوع گناهی اعم صغیره و کبیره را موجب خروج از ایمان می دانند و از نظر آنان، «فاسق» به طریق اولی از ایمان خارج است (5) معتزله نیز، فاسق را حتی اگر توبه کند، در دایره ایمان قرار نمی دهند و قضاوتی مابین ایمان و کفر را بر وی جاری می کنند (6) این در حالی است که بر اساس عقیده اهل سنت و جماعت، ترک بی دلیل فروضات، ارتکاب گناه کبیره و حتی «فسق»، تا زمانی که با انکار ارکان دین همراه نباشد، موجب خروج از ایمان نمی شود (7) و مرتکب آن (هر چند گناهکار است، اما) کافر نخواهد شد.

 

امام اعظم ابوحنیفه در این باره قول زیبایی دارد: «مؤمن، تا زمانی که توحید را ترک نکرده باشد، حتی اگر مرتکب تمام گناهان شود، باز هم دشمن الله تعالی محسوب نمی شود. چرا که دشمن، بغض و نفرت دشمن خود را در دل دارد و در پی نسبت دادن ضعف و کاستی به وی است؛ حال آنکه، مؤمن اگر مرتکب گناه کبیره نیز بشود، الله تعالی را بیش از هر چیز دیگری دوست می دارد» (8). همان طور که دیده می شود، امام اعظم، به صراحت و قاطعیت این باور را که ارتکاب گناه، زمینه خروج مسلمانان از ایمان را فراهم آورده و موجب تکفیر آنان می شود، رد می کند.

 

از مجموعه «مسئله کفر و ایمان در عقیده اهل و سنت و جماعت» / بخش اول

 

پی نوشت ها:

1- ابن منظور، لسان العرب، جلد ششم، ص 475

2- دایره المعارف اسلام، ذیل ماده «عمل»، جلد سوم، صص 16-13 (چاپ استانبول)

3- به عنوان مثال، نگاه کنید به:

سوره بقره، آیه 62: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَاري‏ وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ»؛

سوره انعام، آیه 54: « وَإِذَا جَاءَکَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلاَمٌ عَلَيْکُمْ کَتَبَ رَبُّکُمْ عَلَي‏ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنکُمْ سُوءاً بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِن بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ».

4- ابومنصور ماتریدی، تأویلات القرآن، جلد چهارم، ص 477

5- اسفراینی، التبصیر فی الدین، ص 45

6- قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسه، ص 702

7- ابومنصور البغدادی، اصول الدین، ص 268 (چاپ استانبول 1928 م.)

8- نعمان ابن ثابت ابوحنیفه، العالم و المتعلم (مجموعه 5 اثر امام اعظم)، ص 24

مطالب مرتبط:

آداب خوردن و نوشیدن اسلامی

ادعای عجیب روزنامه مصری: ایران عامل حادثه «منا» اس

اعتراف دوباره اسرائیل به شکست در جنگ غزه

نقدی بر رفتار کاسبان «سه طلاق»

کمک یک میلیون دلاری قطر به خانواده های مستمند غزه

اسماعیل آخوند قدیری:زنده شدن طبیعت جلوه ای از روز

قاهره گذرگاه رفح را پس از عید قربان باز می کند

در کجای جهان مرد بودن خیلی سخت است؟

مولانا گرگیج مردم بلوچستان را به حفظ آرامش و وحدت

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

آخرین تحلیل ها و مقالات

کانال تلگرام اساس نیوز