b_300_300_16777215_10_images_MainImage_Thumbnail_640px.jpg

عبا محمدنژاد: با نزول آیات قرآن کریم، شاگردان مدرسه رسالت، آنها را یادداشت می کردند و هنگامی که روش و شیوه معجزه آسای قرآنی در اذهان عمومی به صورت بسیار واضح و روشن نقش بست، پیامبر خدا (ص) آنها را به نوشتن سخنان گهربار خویش تشویق کرد و با انس گرفتن جهان با نگارش وتدوین، بشر در پی ثبت همه آنچه که در زمینه های علم و دانش بدان دست می یازید، شد. بدین ترتیب، اسلامی که بشریت را از پستی و رذالت شرک و بت پرستی نجات داده بود، از تاریکی های جهالت و نادانی نیز رهایی بخشید.

 

اساس نیوز: امام اعظم ابوحنیفه، یکی از علما وشخصیت های خوش نام، پرشور و تاثیرگذار تاریخ اسلام در نیمه اول قرن دوم هجری است. وی در سال 80 هجری (699 میلادی) در کوفه، پایتخت عراق، چشم به جهان گشود و در سال 150 هجری (767 میلادی) در روزگار خلافت منصور، دومین خلیفه عباسی، از دنیا رفت.

 

با طلوع فجر صادق در جزیره عرب، انقلاب فرهنگی بسیار گسترده ای در آن صحرای عقب مانده صورت گرفت و با گذشت زمان این انقلاب همه جهان را فراگرفت.

 

با نزول آیات قرآن کریم، شاگردان مدرسه رسالت، آنها را یادداشت می کردند و هنگامی که روش و شیوه معجزه آسای قرآنی در اذهان عمومی به صورت بسیار واضح و روشن نقش بست، پیامبر خدا -صلی الله علیه وسلم- آنها را به نوشتن سخنان گهربار خویش تشویق کرد و با انس گرفتن جهان با نگارش وتدوین، بشر در پی ثبت همه آنچه که در زمینه های علم و دانش بدان دست می یازید، شد. بدین ترتیب، اسلامی که بشریت را از پستی و رذالت شرک و بت پرستی نجات داده بود، از تاریکی های جهالت و نادانی نیز رهایی بخشید.

 

اسلوب تدریس امام اعظم ابوحنیفه را می توان از ابتکارات علمی پیشرفته دانش بشری تلقی کرد. ایشان قضایای فقهی را در بین شاگردانش به بحث و پژوهش می گذاشت، سپس آرا، اندیشه ها و نتایج مختلف به دست آمده را در جلسات علمی با آنان مورد مباحثه، نقد و بررسی قرار می داد و گاه این حلقه های بحث و مجادله علمی بین او وشاگردانش تا بیش از یک ماه به طول می انجامید. در نهایت، وقتی همه بر رأیی اتفاق می کردند، امام به برخی از شاگردانش امر می کرد که آن را ثبت کنند (الخوارزمی، جامع مسانید الامام الاعظم: 1/33).

 

بدین صورت ابتدای نگارش فقه اسلامی در نیمه اول قرن دوم از مدرسه امام ابوحنیفه نشأت گرفت. البته این شیوه نگارش و ابتدای تألیف متناسب با فضای حلقه های علمی بود و همه ابواب فقه را با ترتیب معهود امروز در برنمی گرفت. پس از آن تاریخ امام محمد بن حسن شیبانی (131- 189 هـ) از جمله شاگردان مدرسه امام اعظم، قضایای فقهی را به صورت بسیار جامع در کتاب هایش که بنا به برخی روایات به هزار باب و یا کتاب می رسیده است، به رشته تحریر درآورد. بدین صورت، می توان او را اولین شخصی دانست که فقه اسلامی را تألیف و تدوین کرده است (کبری زاده، مفتاح السعاده: 2/126).

 

مهم ترین کتاب هایی که امام محمد در تدوین فقه به صورت علمی و دقیق بر جای نهاده، عبارت اند از:

1- «المبسوط» که احیانا به آن «الاصل» نیز می گویند، اولین کتابی است که در تاریخ بشر، همه ابواب فقهی را در برگرفته است و در مدرسه امام اعظم از جایگاه خاصی برخوردار است. کسی در مذهب حنفی به رتبه اجتهاد نمی رسید، مگر بعد از حفظ این کتاب. عالم جلیل القدر، ابوالوفاء افغانی، پژوهشی بر این کتاب انجام داده و آن را در 6 جلد در هند به چاپ رسانده است.

 

2- «الجامع الصغیر» کتابی است که در فروع فقهی که در آن 1532 مسئله فقهی بدون ذکر ادله آن جمع آوری شده است. این مسائل در حاشیه کتاب «الخراج» (چاپ بولاق) ذکر شده است.

 

3- «الجامع الکبیر» نیز کتابی است که ابوالوفاء افغانی آن را تحقیق کرده و از باارزش ترین کتاب های امام محمد است. اسلوب وی در این کتاب بسیار ظریف و دقیق است؛ از این رو فهم آن نیاز به شرح دارد.

 

4- «السیر الصغیر و الکبیر» در این دو اثر امام روابط بین مسلمانان و غیرمسلمانان را در حالت جنگ و صلح و قضایای مربوط به این موارد از جمله: اسیران، معاهدات، مجرمان جنگی، حفاظت پیک ها، سفیران و... را مورد بحث و بررسی قرار داده است. گرچه اصل این کتاب ها به ما نرسیده، ولی شرح آنها در دسترس است. امام سرخسی، کتاب «السیر الصغیر» را در جزء دهم کتاب خود (المبسوط) شرح داده است. همچنین کتاب «السیر الکبیر» را نیز شرح داده که در حیدرآباد دکن هند در سال 1336 هـ ق. در 4 جلد به چاپ رسیده است.

 

5- «الزیادات» کتابی است که برخی از مسائلی را که در کتاب های پیشین نیامده، مورد بحث قرار داده است. این کتاب، در یک جلد و در «دارالکتب المصریه» نگهداری می شود.

 

کتابهای بسیار دیگری نیز وجود دارد که از اهمیت کمتری برخوردارند، چون: «الرقیات»، «الجرجانیات»، «الکیسانیات»، «الهارونیات»، «النوادر»، «الآثار»، «الحجه»، «الموطا»، «زیادات الزیادات» و«الاکتساب فی الرزق المستطاب».

 

همه کسانی که آن زمان تا به امروز در فقه امام اعظم کتابی نگاشته اند، از دریای علم امام محمد که چکیده ای است از اقیانوس علم استادش امام ابوحنیفه، بهره برده اند و کتاب های اصولی که بعدها در باب قواعد و مرامنامه های فقهی نگاشته شد، کتاب های امام محمد را پایه و اساس تحقیقات، بررسی ها و اندیشه های خویش قرار داده اند.

 

جمله مشهوری که در برخی از کتاب های فقهی آمده بدین صورت است: «علم فقه را شاگرد پیامبر اکرم (ص) عبدالله بن مسعود کاشت، علقمه آن را آبیاری کرد، نخعی آن را درو کرد، حماد دانه را از خوشه جدا کرد، ابوحنیفه آن را آسیاب نمود، ابویوسف خمیر کرد و محمد از آن نان پخت و دیگران از نان او می خورند» تصویری است از جایگاه امام محمد در باب تدوین فقه اسلامی.

 

امام محمد بن ادریس شافعی، موسس مدرسه فقهی شافعی، ازشاگردان امام محمد بن حسن شیبانی است و در تألیفاتش تماما از اسلوب استادش در ترتیب، تبویب، طرح قضایای فرعی و استفاده از مصطلحات فقهی پیروی می کند. همچنین اوائل تالیف فقهی در مذهب مالکی نیز از نوشته های امام محمد تاثیر پذیرفته است. کتاب «الموطا» امام مالک در حقیقت در شمار کتب حدیث است و کتاب «مدونه الامام سحنون»، مصدر فقه مدرسه امام مالک به شمار می آید. این کتاب شامل فقه امام مالک و شاگردانش می باشد که اصل آن را اسد بن فرات به نصیحت امام مالک به عراق رفت و در درس های امام محمد شرکت کرد. به این واسطه، ترتیب وتبویب کتاب «مدونه» از کتاب «الاصل» امام محمد تاثیر پذیرفته است. چنان که موارد تشابه بسیاری را می توان در «مدونه» با کتاب های امام محمد یافت. «مدونه»، به عنوان اساس تالیف فقهی در این مدرسه، به صورت مستقیم بازتابی است از آثار امام محمد. همچنین از آن جا که امام احمد بن حنبل، موسس مدرسه فقهی حنبلی، از شاگردان امام شافعی، شاگرد امام محمد، می باشد؛ به طور غیرمستقیم وی و شاگردانش در تدوین و شکل دهی مدرسه فقهی خود، از امام محمد بن حسن شیبانی بهره ها برده اند.

از آنچه گذشت، می توان به عظمت و جایگاه امام اعظم ابوحنیفه در امر تربیت شاگردانی بزرگ و بسیار تاثیرگذار پی برد. اگر امام اعظم همت خود را صرف تالیف و نوشتن بسیار نکرد در واقع به علت اشتغال در سنگر مهم تری به نام «رجال سازی» و« شخصیت پروری» بود. ایشان مردانی چون امام محمد را در مدرسه خود تربیت کرد که ستون فقرات فقه اسلامی به شمار می آید.

امام محمد نقش محور اصلی تالیف در فقه اسلامی را ایفا نمود و بدین صورت آنچه امروز به عنوان «فقه مقارن» شناخته می شود، استمراری است از کتاب های «الموطا» و «الحجه» وی و نقش او در تقارب و نزدیکی مدرسه های فقهی بسیار به سزا و حائز اهمیت است (الدسوقی، تدوین فقه الحنفی وآثره فی تدوین فقه المذاهب).

 

تهیه کننده: عبا محمدنژاد

 

منابع:

1-کبری زاده، مفتاح السعاده، 2/126.

2-الخوارزمی، ابوالموید محمد بن محمود؛ جامع مسانید الامام الاعظم ؛طبع هند.

3-الدوسوقی، محمد؛ «تدوین الفقه الحنفی وآثره فی تدوین فقه المذاهب»، مجله الدراسات الاسلامیه؛2002 م.

4- مقاله دکتر نورمحمد امراء،عضو هیئت تدریس دانشگاه اسلامی بین المللی اسلام آباد.

5-شریف، میان محمد؛ تاریخ فلسفه در اسلام (فصل 34، مبحث «ابوحنیفه وابویوسف»، به قلم سید ابوالاعلی مودودی، ترجمه دکتر علی اصغرحلبی) چاپ اول، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1365.

مطالب مرتبط:

قرآن؛ بهترین منبع معرفی اسلام در اروپا

 

استهزاء بی سابقه اسلام در روزنامه‌های رژيم صهيونيس

ژیرینوفسکی: بجای پول های کثیف اروپایی, با روبل و ل

عملیات انتقال حجاج به منا و عرفات یکشنبه انجام می

حمله شدید نتانیاهو و اردوغان به یکدیگر

مولوی حسن فاضلی مهر:اخلاق حسنه و خوش خلقی کلید حل

آسیب شناسی دعوت اسلامی

ماموستا قادری:نماز جمعه باید تریبون بیان مشکلات مر

شهردار نیویورک: نیویورک از طرح ثبت نام مسلمانان شک

ا

نوشتن دیدگاه


آخرین تحلیل ها و مقالات

نظرات کاربران

کانال تلگرام اساس نیوز