ادامه مطلب...

اساس نیوز - سید سعید حسینی*: طریقت های صوفیه، هرکدام در بخشی از جغرافیای جهان اسلام ظهورکرده، رشد یافته و به اوج رسیده اند. نقشبندیه یکی از طریقت های عرفانی است که با نوسازی طریقت خواجگانیه به وسیله خواجه محمد بهاء الدین نقشبند در بخارا ظهور کرد، با تلاش امام احمد سرهندی در هندوستان رشد یافت و با کوشش مولانا خالد شهرزوری در خاورمیانه گسترش یافته و در هورامان، تغییراتی یافت. مشایخ نقشبندیه هورامان، با در نظر داشتن اصول کلی و آموزه های اساسی مکتب نقشبندیه، دامنه خدمات علمی و فرهنگی خود را گسترانیده و در پاره ای از موارد بنا به زمینه های اجتماعی و فرهنگی کردستان، تغییرات ظریفی در اصول طریقت نقشبندیه ایجاد کردند. پژوهش پیش رو به تناسب حجم کوتاه و محدودیت مجله این دو موضوع را پی می گیرد.

 

این مقاله علمی و خواندنی که در شماره دوم «فصلنامه باران شافع» (صص 11-6) منتشر شده است، در چند بخش بازنشر و تقدیم مخاطبان اساس نیوز خواهد شد که بخش اول آن، اینک تقدیم علاقمندان می شود:

1 - درآمد

نقد هر نحله فکری یا جریان اسلامی، دوسویه است و ضمن برشمردن نقاط ضعف یا عملکرد اشتباه آن مکتب نباید از خدمات و تاثیرگزاری هایش غافل ماند. یکی از جریان های اسلامی تاثیرگذار براوضاع اجتماعی و فرهنگی کردستان در دو سده پیش، طریقت نقشبندیه است که پس از انتقال مرکزیت آن از هندوستان به عراق به وسیله مولانا خالد شهرزوری، مسئولیت اصلی تبلیغ آن، برعهده مشایخ نقشبندی هورامان قرار گرفت.

 

رویکرد تبلیغی و ارشادی مشایخ هورامان به گونه ای بود که در مدت زمان اندکی، بیشتر علما، دانشمندان، شاعران و امرای منطقه را مجذوب و پیرو خود ساخته، به نفوذی سرشار در میان اقشار مختلف مردم کردستان و هورامان دست یافتند. نفوذ آنان به حدی گسترده بود که گاه معادلات سیاسی منطقه را هم دستخوش تغییر می کرد. با در نظر داشتن چنین تاثیرگذاری هایی، آسیب شناسی عملکرد آنان، امری بایسته و شایسته به نظر می رسد که پژوهش پیش رو، در پی روشن کردن گوشه ای از بُعد تاریخی این مساله است.

 

البته تاکید می شود که رهیافت پژوهش پیش رو، تاریخی است و نه فقهی؛ از این رو بدعت، نه در معنی دقیق اسلامی آن بلکه به مفهوم عام تر آن - یعنی نوآوری در طریقت - به کار رفته است. در واقع ، سعی شده است گوشه ای از سیر تغییرات طریقت نقشبندیه با تمرکز برفعالیت مشایخ نقشبندی هورامان تبیین شود.

2- طریقت نقشبندیه

تصوف و عرفان اسلامی را - بنا به دیدگاه آیه الله مطهری- می توان از دو جنبه اجتماعی و فرهنگی بررسی کرد. «عرفا با سایر طبقات فرهنگی اسلامی چون مفسرین، محدثین، فقها، متکلمین، فلاسفه، ادبا و شعرا یک تفاوت اساسی دارند. آنها علاوه بر این که یک طبقه فرهنگی هستند و دانشی به نام تصوف پدید آوردند و دانشمندان بسیاری در میان ایشان ظهور کردند و آثار علمی فراوانی نگاشتند، یک فرقه اجتماعی در جهان اسلام پدید آوردند که ویژگی هایی منحصر به خود داشت. اهل عرفان هرگاه با رویکرد فرهنگی یاد شوند، عرفا و هرگاه با عنوان اجتماعی یاد شوند، متصوفه نامیده می شوند. گرچه ایشان یک انشعاب مذهبی در اسلام به حساب نمی آیند و در همه فرق اسلامی حضور دارند، در عین حال یک گروه وابسته و به هم پیوسته اجتماعی هستند. گاه یک سلسله افکار و اندیشه ها و حتی آداب ویژه در پوشیدن ها و احیاناً پیرایش سر و صورت و سکونت در خانقاه ها به آنان رنگ یک فرقه خاص اجتماعی و مذهبی می دهد».

 

نقشبندیه به عنوان یکی از طریقت های عرفانی در اصل ادامه یافته سلسله خواجگانیه است  که به خواجه یوسف همدانی (440-535 ه.ق) و سپس مریدان وی از جمله خواجه عبدالخالق غجدوانی (متوفی 575 ه.ق) برمی گردد. خواجه محمد بهاء الدین نقشبند (718-791 ه.ق) در قرن هشتم، آموزه های خواجگان را نظمی دوباره بخشید و سه اصل، برهشت اصل پیشین افزود و از آن پس طریقت به اسم او نقشبندیه نام گرفت. این طریقت در طول قرون نه و ده هجری به تدریج پس از عبور از مرزهای زادگاه خود در مراکز ثقل دنیای اسلام جاگیری نمود و قدرت و نفوذ خود را بسط داد و به نهادی جهانی تبدیل شد. به لحاظ فرهنگی و جغرافیایی طریقت نقشبندیه در مناطقی دور از هم چون آسیای مرکزی، ترکستان شرقی، هند، چین، افغانستان و سپس امپراتوری عثمانی و بالکان گسترش یافت.

 

خواجه بهاءالدین و دیگر بزرگان طریقت به شدت پای بند و معتقد به حفظ سنت و شریعت بودند. آنان طریقت خود را همان طریقه صحابه کرام با رعایت این اصل که چیزی برآن نیفزایند و از آن نکاهند، می دانستند و آن را التزام کامل سنت و اجتناب از تمام بدعت ها در جمیع عبادات با دوام حضور مع الله بر طریق فراموشی هر چه غیر آن است، تعریف می کردند و سعی داشتند مبتنی بر اصل «خلوت در انجمن» در ظاهر با خلق خدا باشند و در باطن با حق تعالی که مسئولیت های اجتماعی خود را ادا کرده باشند. از این رو آموزه های منطبق برشریعت ایشان باعث گسترش طریقت نقشبندیه در بین مردم و عموم طبقات جامعه گردید. از رموز دیگر ماندگاری این جریان انعطاف پذیری فوق العاده در برابر سایر جریان های فکری و تعامل با صاحبان قدرت است. برخی براین باورند که در سطح جهانی تاثیر طریقت نقشبندیه به عنوان نهادی دینی و اجتماعی کاهش نیافته و اقتدار آن بر نخبگان حاکم و مردم عادی در طول زمان تغییر والبته توسعه یافته است. اما در شرایط تاریخی و جغرافیایی به شدت متغیر و در برابر تنشی که از جامعه مدرن و سکولاریسم می آید، نقشبندیه هسته اعتقادات و تکالیف دینی را – که هنوز هویت قدرتمندی برای طریقت فراهم می سازد- حفظ کرده است.

3 - انتقال طریقت از هندوستان به کردستان

فردی که در گسترش طریقت نقشبندیه در خاورمیانه تاثیر به سزایی گذاشت، مولانا خالد شهرزوری (1193-1242 ه.ق) از مشایخ کردستان عراق بود. وی زاده روستایی در شهرزور کردستان عراق است که تحصیلاتش را در زادگاهش نزد پدرگرامی اش، مولانا احمد بن حسین عثمانی آغاز کرد و در خدمت شیخ محمد قسیم مردوخی به پایان رساند. وی در سال 1220 ه.ق به قصد حج و زیارت مدینه منوره از راه موصل و دیاربکر و حلب به دمشق می رود و در آنجا به خدمت تنی چند از دانشمندان رسیده از آنان اجازه علمی دریافت می کند. در مدینه به جست و جوی اولیای خدا می پردازد و در مکه با راهنمایی فردی ناشناس گشایش کار خود را در هندوستان می یابد. سرانجام در سال 1222 سلیمانیه را ترک کرده از طریق ایران، افغانستان و پاکستان خود را به هندوستان و نزد شیخ عبدالله دهلوی می رساند. شیخ عبدالله مشهور به شاه غلامعلی، آداب طریقت نقشبندی را به او آموخته و بنا به استعداد سرشار وی، مقام خلیفه تامّه مطلقه را به او اعطا می کند.

 

مولانا سپس به بغداد و کردستان بازگشته و طریقت نقشبندی را در خاورمیانه ترویج می کند. وی پیش از ترک کردستان عراق به مقصد دمشق، شیخ عثمان سراج الدین را به عنوان خلیفه خود برگزیده بود. فاصله بازگشت مولانا به عنوان یک رهبر صوفی به کردستان و وفاتش نسبتاً کوتاه بود، اما او موفق شد طریقت نقشبندیه – مجددیه را به عنوان قدرتمندترین و موثرترین طریقت صوفیان در خاورمیانه پی ریزی نماید، به گونه ای که از حرمین شریفین، بیت المقدس، شام، حلب، شهرهای عراق، ماردین، دیاربکر، هند، افغانستان، داغستان، مصر، عمان و حتی از مراکش، مرید و منسوب، به ویژه دانشمندان اسلامی به خدمت او می رسیدند.

4 - شیخ عثمان سراج الدین، نخستینِ مشایخ هورامان

شیخ عثمان خالدی نقشبندی، نخستینِ مشایخ نقشبندی هورامان به سال 1195 ه.ق در روستای تویله واقع در استان حلبجه اقلیم کردستان عراق متولد شد. در اوان کودکی اش در همان روستای تویله، قرآن را ختم کرد. پس از فراگرفتن کتب مقدماتی برای ادامه تحصیل، روانه ی مدارس مناطق همجوار چون بیاره، خرمال، خرپانی و حلبجه شد. از آنجا که بسیار علاقه مند تصوف و عرفان اسلامی بود، به بغداد رفت و در مدرسه جامع عبدالقادر گیلانی اقامت گزید و ضمن ادامه تحصیل به عبادت و ذکر و فکر پرداخت و در حلقه های ذکر آنجا وارد شد. در آن جا شرحی بر «رساله الشاه صدیق الهراتی فی شرح الکلام القدسی» نگاشت و زمانی که در سال 1226 ه.ق سیوطی و فنّاری را به درس می خواند، به خدمت مولانا خالد شهرزوری رسید. در آن هنگام بود که طریق مولانا را پذیرفت و پس از دو سال همراهی مولانا در سفر و حضر به عنوان نخستین خلیفه کامل او برگزیده شد. در سلیمانیه، شیخ عثمان معمولا در جماعات ختم خواجگانی، جانشین مولانا می شد. وی در سال هایی که مولانا ناگزیر شد دوبار سلیمانیه را به مقصد بغداد ترک کند، ملازم استادش بود. وقتی که مولانا برای آخرین بار سلیمانیه را به قصد بغداد ترک نمود، شیخ عثمان همراه او نرفت و در عوض به موطنش در هورامان رفت و پی ریزی بنیانی قوی برای طریقت را آغاز نمود. هورامان، از آن زمان یکی از مهمترین مراکز طریقت فرعی نقشبندی خالدی در سراسر خاورمیانه شد.

 

شیخ عثمان سراج الدین در روستای تویله آداب طریقت را در مسجد جامع روستا پی می گرفت، اما پس از وفاتش در سال 1283 ه.ق فرزندانش به تدریج در تویله و بیاره و چند روستای دیگر، خانقاه ها و مدارسی را تاسیس کردند و دانشمندانی را برای تدریس دعوت کردند و هزینه تحصیل طلاب علوم دینی را پذیرفتند. این مراکز نه تنها در گسترش تعالیم صوفیه طریقت نقشبندیه حضوری گسترده داشتند، بلکه شاعرانی را پدید آوردند که اشعارشان نمودهای شگفت انگیز و با اهمیت شعر صوفیه می باشد. ادامه دارد ...

پایان بخش اول/

* سید سعید حسینی، دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ و تمدن ملل اسلامی در دانشگاه شهید بهشتی است.

** پی نوشت ها و فهرست منابع، نزد هیات تحریریه اساس نیوز محفوظ می باشد.

ادامه مطلب...

اساس نیوز،دکتر عبدالصدیق آخوند کشمیری :فإن خير الحديث كتاب الله، وخير الهديِ هديُ محمد، وشر الأمور محدَثاتها، وكل بدعة ضلالة.

ادامه مطلب...

اساس نیوز: نیم نگاهی بر اولین گزارش سالانه ترامپ به کنگره آمریکا:

ادامه مطلب...

اساس نیوز: این مطلب نگاهی دارد به غسل تعمید شتابزده غیر مسیحیان در کشور فنلاند:

ادامه مطلب...

اساس نیوز ،عبدالقیوم شکاری :در ادبیات روزمره عبارت مناظره بارها به گوش ما می خورد.نخستین برداشتی که با شنیدن این مفهوم به ذهن ما متبادر می شود این است که در یک فضای پرچالش فکری و نظری قرار است نماینده یا نماینده های برداشت های متفاوت تفکری با هم به مجادله و بیان عقاید خود بپردازند .

ادامه مطلب...

اساس نیوز: سادگی وعدم تکلف یک عامل اساسی از روح قوانین دین مبین اسلام است. عدم تکلف و سادگی در دستورات دین است زیرا این امر در تمام قوانین درون اسلام، به ویژه در مسایل و رفتارهای اجتماعی نمود عینی و واقعی دارد. اصلی که متاسفانه در میان مسلمین به طاق نسیان سپرده شده و در مقابل، تعارفات و تکلفات خشک، سنگین و در یک کلام بی حاصل جای آن را گرفته است.

ادامه مطلب...

اساس نیوز: نگاهی کوتاه به اوضاع سوریه و نشست سوچی:

ادامه مطلب...

اساس نیوز: نویسنده معتقد است که دولت ترکیه باید سیاست خود مبنی بر کناره گیری اسد در سوریه را تغییر بدهد و با دولت سوریه متحد شود:

ادامه مطلب...

اساس نیوز: روایتی از خرید و فروش دختران مسلمان روهینگیایی در بنگلادش و هندوستان:

ادامه مطلب...

اساس نیوز: نویسنده ترکیه ای با اشاره به خبرهایی در مورد واردات میلیون دلاری بذر از اسرائیل , به بررسی میزان تجارت ترکیه و اسرائیل پرداخته است:

آخرین تحلیل ها و مقالات

کانال تلگرام اساس نیوز