b_0_0_0_10_images_sediqjqn20182.jpg 

اساس نیوزعبدالصدیق آخوند کشمیری: در کتب مذهب حنفی مساله ای ذکر شده که باعث شده است، دستاویزی برای منکران توسل ایجاد شود. بدینوسیله، منکران توسل اعلام می کنند که امام اعظم «وسیله» را انکار میکرده اند و آن را صحیح نمیدانسته اند. اما حقیقت ماجرا چیست؟ آیا به راستی امام اعظم منکر توسل بوده اند؟ مطلب حاضر بر آن است تا این مساله را موشکافی کرده و با درک منظور واقعی امام ابوحنیفه، به جواب درست این مساله دست یابد.

 

ابتدا به طرح این مساله و مرور عبارات ذکر شده در کتب فقهی میپردازیم:

1: مکروه است که شخص در دعایش بگوید: به حق انبیاء و رسولانت، از تو مسالت دارم و یا بگوید: به حق فلانی. زیرا کسی بر الله حق ندارد.

وَيُكْرَهُ لِلرَّجُلِ أَنْ يَقُولَ فِي دُعَائِهِ أَسْأَلُك بِحَقِّ أَنْبِيَائِك وَرُسُلِك وَبِحَقِّ فُلَانٍ لِأَنَّهُ لَا حَقَّ لِأَحَدٍ عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى جَلَّ شَأْنُهُ (بدائع الصنائع في ترتيب الشرائع (5/ 126).

 

2: مکروه است که در دعایش بگوید: بحق فلان و همچنین بحق انبیاء و اولیاء و رسولان یا به حق بیت الله و یا بحق مشعر الحرام، زیرا خلق را بر الله تعالی حقی نیست و بلکه به رحمت خود هرکه را خواست مختص میگرداند بدون اینکه بر الله چیزی واجب باشد.

اگر کسی به غیر خود بگوید: به حق الله تعالی یا بالله که فلان کار انجام دهی، بر آن غیر انجام آن شیئ واجب شرعی نیست و هرچند که بهتر است انجام دهد.

 (وَ) كُرِهَ قَوْلُهُ فِي دُعَائِهِ (بِحَقِّ فُلَانٍ) وَكَذَا بِحَقِّ أَنْبِيَائِك أَوْ أَوْلِيَائِك أَوْ رُسُلِك أَوْ بِحَقِّ الْبَيْتِ أَوْ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ إذْ لَا حَقَّ لِلْخَلْقِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَإِنَّمَا يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ بِلَا وُجُوبٍ عَلَيْهِ، وَلَوْ قَالَ رَجُلٌ لِغَيْرِهِ بِحَقِّ اللَّهِ أَوْ بِاَللَّهِ أَنْ تَفْعَلَ كَذَا لَا يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَأْتِيَ بِهِ شَرْعًا، وَإِنْ كَانَ الْأَوْلَى أَنْ يَأْتِيَ بِهِ ( درر الحكام شرح غرر الأحكام 1/ 321).

 

3: از ابو یوسف (به نقل از) از ابوحنیفه: مناسب نیست که کسی الله را بخواند و دعا کند مگر با خود وی تعالی.

 عن أبي يوسف عن أبي حنيفة: لا ينبغي لأحد أن يدعو الله إلا به ( المحيط البرهاني في الفقه النعماني (5/ 312).

 

4: در مکروه بودنِ بحق مثلا رسولان گفتن، ابویوسف خلافی ندارد بر خلاف مساله قبل آن و در کتاب تاتارخانیه آمده است: و در متون روایی، روایاتی آمده است که دال بر جواز دارد (الدر المختار وحاشية ابن عابدين (رد المحتار) (6/ 397).

 

5: گفته شده است: حرام است کسی در دعایش بگوید: «بحق فلان». حال، فرقی ندارد آن فلان نبی باشد و یا ولی و یا گفتن بحق بیت الله و مشعر الحرام، زیرا حقی برای خلق بر الله ثابت نیست، لیکن گفته میشود: کسی را بر الله تعالی حقی نیست بر این اساس که بر الله چیزی واجب باشد ولی الله تعالی برای آنها از روی فضل خود قائل شده است و یا منظور از «بحق فلان»، «به حرمت و جایگاه فلان» باشد که در این صورت از باب وسیله خوانده شود و همانا الله تعالی فرموده است: به سوی وی وسیله بگیرید و اینکه از آداب دعا توسل به انبیاء و اولیاء است همچنانکه در کتاب الحصن الحصین آمده است و در روایتی آمده است: بارالها همانا من از تو میخواهم و مسالت دارم بحق مسالت خواهان و بحق قدم هایی که به سوی تو برداشته ام چرا که من از تکبر و غرور خود، خارج نشده ام ( فتح باب العناية بشرح النقاية (5/ 189من الشامله).

 

6: «مکروه است گفتن به حق رسولانت ... الی آخر متن» در این مورد ابویوسف مخالفت نکرده است بر خلاف مساله قبل آن و در تاتارخانیه آمده است: در روایات آنچه بر جواز دلالت دارد وارد شده است و (چون خلق را بر خالق حقی نیست) گفته میشود که حقی بر الله تعالی نیست از روی واجب بودن بر وی تعالی. ولی الله تعالی برای آنان حقی از روی فضل خود، قائل شده است و یا منظور از حق، در اینجا حرمت و عظمت است؛ پس از باب وسیله خواهد بود و همانا الله تعالی فرموده است: «به وی تعالی وسیله بگیرید» (ترجمه آیه 35 سوره مائده) و از آداب دعا توسل است بر طبق آنچه در حصن الحصین آمده است و در روایتی آمده است: اللَّهُمَّ إنِّي أَسْأَلُك بِحَقِّ السَّائِلِينَ عَلَيْك، وَبِحَقِّ مَمْشَايَ إلَيْك، فَإِنِّي لَمْ أَخْرُجْ أَشَرًا وَلَا بَطَرًا» (منقول از شرح النقایه ملاعلی القاری) و احتمال دارد که منظور از حق آنان بر ما وجوب ایمان به آنها و تعظیم آنها باشد و در «یعقوبیه» احتمال دیگری مطرح شده که ممکن است منظور از حق مصدر باشد و نه صفت مشبهه در اینصورت چنین معنی میدهد: «به حقیت رسولانت» پس در اینصورت منعی نخواهد بود یعنی آنان حق هستند نه اینکه مستحق حق باشند.

 

فرض بگیریم که این احتمالات، همگی مخالف ظاهر متبادر به ذهن از این عبارت است (فرض کنیم که احتمالات ارائه شده قابل قبول نیست) و مجرد اینکه لفظ موهم امری ناروا باشد در صدور ممنوع بودن آن کافی است (و همین که چنین لفظی بیان شده است را برای ممنوعیت آن کافی بدانیم) همچنانکه قبلا توضیح دادیم، پس (احتمالات مطرح شده) با خبر واحد تعارضی ندارد برای همین، والله اعلم، امامان ما مطلقا منع کرده اند زیرا در همه این احتمالات ایهام قَسَم بغیر الله هست و این مانعی دیگر است و جای تامل دارد. بله علامه مناوی در توضیح حدیث «اللَّهُمَّ إنِّي أَسْأَلُك وَأَتَوَجَّهُ إلَيْك بِنَبِيِّك نَبِيِّ الرَّحْمَةِ» از عز بن عبدالسلام آورده است: شایسته است که این نوع دعا (بحق فلان) مقصور بر حضرت رسول الله (ص) باشد و اینکه بغیر الله قسم یاد نشود مگر به رسول الله (ص) و اینکه از ویژگی های رسول الله (ص) باشد و السبکی گفته است: توسل به رسول الله (ص) امری پسندیده است که احدی از سلف و نه خلف آنان، آن را انکار نکرده اند مگر ابن تیمیه؛ پس ابن تیمیه بدعتی آورد که عالمی قبل وی نگفته است (ابن تیمیه بدعتی را بنانهاد که نه در میان سلف صالح و نه در میان خلف آنان، سابقه ای نداشته است). در مورد ادعای مختص رسول الله (ص) بودن، ابن امیر حاج، مناقشه ای دارد که در فصل سیزده شرح خود بر المنیه آورده است. (الدر المختار وحاشية ابن عابدين (رد المحتار) (6/ 397)).

 

7: فصل سیزده از کتاب حلبة المجلی و بغیة المهتدی فی شرح منیة المصلی؛ در بیان نماز حاجت:

«نماز حاجت دو رکعت است و در مورد اینکه جه دعایی بعد آن خوانده شود، روایات مختلفی وارد شده است:

الف: اللهم إني أسألك وأتوجه إليك بنبيك محمد نبي الرحمة، يا رسول الله يا محمد، إني توجهت بك إلى ربي في حاجتي هذه لتقضى، اللهم فشفعه في. و روایات آمده در این مورد صحیح است و به شرط شیخین است.

این با مساله ای که منسوب به ابویوسف است، مشکل ایجاد می کند چرا که از ایشان آمده است که مطلقا بحق فلان گفتن مکروه است، مگر اینکه بگوییم جواز بحق فلان گفتن مختص رسول الله (ص) است زیرا ایشان را مقامی هست که دیگران را نیست و این موضع در روایت پذیرفته شدن توبه حضرت آدم با توسل به حضرت رسول الله (ص) آمده است.

 

ولی حق مطلب این است که ادعای مختص رسول الله (ص) بودن توسل، جای تأمّل دارد چراکه بندگان مخلص الله تعالی، نزد الله حقی دارند از قرب و مزید احترام و مقامی نزد وی تعالی دارند و این مقامات نه از روی استحقاق بلکه از روی فضل الهی است و روا باشد که برای تحقق این مرتبه و به مقتضای این مزیت ما به الله تعالی توسل کنیم و الله تعالی بدینوسیله بر مسالت کنندگان (توسل کنندگان) تفضل کند و منت نهد همچنان که در صحیحین توضیح آن آمده است:

حضرت رسول الله به معاذ فرمودند: آیا میدانی حق الله بر بندگانش چیست؟ و حق بندگان بر الله تعالی چیست؟ گفتم الله و رسولش بهتر میدانند. فرمودند: حق الله بر بندگانش این است که وی تعالی را عبادت کنند و شرک نورزند و حق بندگان بر الله این است که کسی را که شرک نمیورزد عذاب ندهد.

گفتم آیا مردم را بشارت دهم؟ فرمودند: خیر چنین نکن که در اینصورت بر آن توکل خواهند نمود (مدعی خواهند شد).

 

در این روایت اثبات حق بندگان بر الله شده است و در روایتی نیز آمده است: اللهم إني أسألك بحقّ السائلين عليك، و بحقِّ ممشايَ إليك، فإني لم أخرج أَشَراً ولا بَطَراً». در روایتی دیگر دعایی طولانی که دارای ضعف روایی است آمده است : أَسْأَلُكَ بِنُورِ وَجْهِكَ الَّذِي أَشْرَقَتْ لَهُ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ بِكُلِّ حَقٍّ هُوَ لَكَ، وَبِحَقِّ السَّائِلِينَ عَلَيْكَ أَنْ تَقْبَلَنِي فِي هَذِهِ الْغَدَاةِ، أَوْ فِي هَذِهِ الْعَشِيَّةِ، وَأَنْ تُجِيرَنِي مِنَ النَّارِ بِقُدْرَتِكَ».

البته، ضعف این روایت خدشه ای به منظور ما وارد نمی کند چون با روایت صحیح اول تایید شده است (حلبة المجلی و بغیة المهتدی فی شرح منیة المصلی ج2ص561-63).

 

مَخلَص عبارات وارد شده در این مورد:

اظهارنظر در خصوص موضوع مورد اشاره (گفتن: بحق فلان و همچنین بحق انبیاء و اولیاء و رسولان یا به حق بیت الله و یا بحق مشعر الحرام) اول با جمله «لاینبغی» یعنی شایسته نیست روایت شده است بعد به «مکروه است» و «کراهت دارد» رسیده و در بعضی روایات با عبارت «حرام است» وارد شده است.

 

نتیجه گیری:

 طبق اقوال مطرح شده در منظور این قول امام اعظم بعضی مدعی بوده اند که 1- از باب قسم بغیر الله است که در اینصورت به بحث توسل مربوط نمی شود. 2- بحث حق واجب خلق بر خالق است که این نیز به بحث توسل مربوط نیست و 3- اگر حق را به معنی حقیت بگیریم این نیز از باب توسل نخواهد بود. 4-اما اگر حق را نه بمعنی حق واجب بلکه بر حق تفضل الله و جایگاه و منزلت داشتن نزد الله باشد، این تنها موردی است که به توسل مربوط می شود که جزو آداب دعا محسوب می شود. 5- در روایات از رسول الله (ص) از «حق العباد علی الله» نام برده شده است.

 

پس: اگر ناجایز است مربوط به توسل نیست و اگر به توسل مربوط است از باب حق العباد علی الله نیست.

 

محمود بن عبدالغیور در کتاب رد وهابیه چنین آورده است: «و همچنین استاد المحدثین مایه افتخار سید المرسلین علیه الصلوه من رب العلمین عنی حضرت امام اعظم از قبر بعضی از ائمه هدی استعانت نموده اند. چنانچه حضرت مولوی علی محمد ختن و تلمیذ حضرت مولی یارمحمد ملتانی محدث و مدرس لاثانی در رساله خود می‌نویسد. در فتاوی عقائد المقتدی فی مسائل الهندی در فصل تعظیم علویه آورده: روی عن محمد بن الحسن الشیبانی وعن أبی یوسف وعن وکیع رحمهم الله تعالی أن أبا حنیفه رضی الله تعالی عنه کان یزور أبدا قبر الإمام محمد الجعفر الصادق رضی الله عنه و یکنس علی بابه ویعطی للمجاورین فتوحا ویطلب الإستعانه منه فی الأمور». یعنی: «از محمد بن حسن شیبانی و از ابو یوسف (دو شاگرد ابو حنیفه) و از وکیع نقل شده است که ابو حنیفه همیشه قبر امام صادق را زیارت و دروازه حرم آن حضرت را جارو می‌کرد، به مجاورین آن حضرت هدیه می‌داد و از امام صادق (علیه السلام) در مشکلات خود کمک می‌گرفت (محمود بن عبد الغیور، رد وهابی مسمی بحجة الاسلام، مکتبة الحقیقة، استانبول، 1407ق، ص34) و این نقل قول اخیر برای حسن ختام این متن مناسب دانسته و ارائه شد.

 

منابع:

بدائع الصنائع في ترتيب الشرائع، أبو بكر بن مسعود کاساني، 587هـ ناشر: دار الكتب العلمية چاپ دوم، 1406هـ - 1986م.

حلبة المجلی و بغیة المهتدی فی شرح منیة المصلی و غنیة المبتدی،شمس الدین محمد بن محمد مشهور به ابن امیر الحاج، ناشر دار الکتب العلمیه بیرون لبنان، 1436ه.

درر الحكام شرح غرر الأحكام محمد بن فرامرز ، ملا خسرو، 885هـ، ناشر: دار إحياء الكتب العربية.

المحيط البرهاني في الفقه النعماني فقه الإمام أبي حنيفة، محمود بن أحمد، 616هـ، ناشر: دار الكتب العلمية، بيروت – لبنان، چاپ اول، 1424 هـ - 2004 م.

رد المحتار على الدر المختار، ابن عابدين، محمد أمين بن عمر 1252هـ، ناشر: دار الفكر-بيروت چاپ دوم، 1412هـ - 1992م.

رد وهابی مسمی به حجة الاسلام، محمود بن عبد الغیور، مکتبة الحقیقة، استانبول، 1407ق.

فتح باب العنایة فی شرح النقایة ملا علي القاري،1014.

مطالب مرتبط:

پناهجویان مسلمانان بدون اینکه متوجه باشند مسیحی می

طرح داعش برای منفجر کردن هواپیما

بیانیه پایانی چهارمین کنگره جماعت دعوت و اصلاح

بیش از ۱۲۰۰ مدیر دولتی، ۷۵ سفیر و ۱۰۰ شهردار برکنا

احداث شهرک مسکونی هوشمند در مکه

تایمز: ریشۀ اسلام گرایی باید خشکانده شود

تلاش آمریکا و اسرائیل برای جلوگیری از انتشار «لیست

پیام البرادعی به تظاهرکنندگان مصری

تعطیلی تعدادی از مساجد در شمال تاجیکستان

آخرین تحلیل ها و مقالات

کانال تلگرام اساس نیوز